USA: Stuletnie podsumowanie statystyk demograficznych. Roczne podsumowanie statystyk demograficznych: zmiany stanu zdrowia Amerykanów w XX wieku –Bernard Guyer, MD, MPH; Mary Anne Freedman, MA; Donna M. Strobino, PhD; Edward J. Sondik, PhD
Uwaga dla czytelnika: Tegoroczne „Roczne podsumowanie statystyk demograficznych” znacząco różni się od wszystkich poprzednich wydań. Są ku temu dwa powody. Po pierwsze, chcieliśmy podkreślić zakończenie stulecia, wykorzystując dostępne dane o długoterminowych trendach do przeanalizowania najważniejszych zmian na lepsze, jakie zaszły w stanie zdrowia Amerykanów w ciągu ostatnich stu lat. Tegoroczny artykuł można by więc nazwać „Stuletnim podsumowaniem statystyk demograficznych”. Po drugie, wprowadzenie nowej, dziesiątej rewizji Międzynarodowej Klasyfikacji Chorób (ICD-10) do statystyki przyczyn zgonów opóźniło udostępnienie danych dotyczących umieralności za rok 1999. W 2001 roku artykuł powróci do swojej standardowej, corocznej formuły.

Streszczenie
Ogólna poprawa stanu zdrowia Amerykanów w XX wieku znajduje najlepsze odzwierciedlenie w dwóch zasadniczych zmianach: po pierwsze, współczynnik umieralności standaryzowany względem wieku spadł o około 74%, a po drugie, oczekiwana długość życia wzrosła o 56%. Główne przyczyny zgonów przesunęły się z chorób zakaźnych na choroby przewlekłe. W 1900 roku zakaźne choroby układu oddechowego odpowiadały za niemal jedną czwartą wszystkich zgonów. W 1998 roku dziesięcioma głównymi przyczynami zgonów w Stanach Zjednoczonych były kolejno: [aborcja – admin],choroby serca, nowotwory, [choroby jatrogenne – admin], udary mózgu, przewlekła obturacyjna choroba płuc, wypadki (niezamierzone urazy), zapalenie płuc i grypa, cukrzyca, samobójstwa, choroby nerek oraz przewlekłe choroby wątroby i marskość wątroby. Łącznie odpowiadały one za 84% wszystkich zgonów. Na wielkość i strukturę ludności Stanów Zjednoczonych zasadniczy wpływ mają współczynnik płodności oraz liczba urodzeń. Od początku XX wieku współczynnik płodności systematycznie malał, osiągając najniższy poziom w 1936 roku. Powojenny wyż demograficzny osiągnął szczyt w 1957 roku, kiedy na każde 1000 kobiet w wieku od 15 do 44 lat przypadały 123 żywe urodzenia. Następnie współczynniki płodności zaczęły systematycznie spadać. Zmiany liczby urodzeń przebiegały równolegle do zmian współczynnika płodności. W latach 1936–1956 nastąpił gwałtowny spadek umieralności matek z 582 zgonów na 100 000 żywych urodzeń w 1935 roku do 40 w 1956 roku. Od 1950 roku współczynnik umieralności matek zmniejszył się o 90%, osiągając w 1998 roku poziom 7,1.
W ciągu XX wieku współczynnik umieralności niemowląt wykazywał spadek o charakterze wykładniczym. W 1915 roku około 100 białych niemowląt na każde 1000 żywych urodzeń umierało przed ukończeniem pierwszego roku życia. Wśród czarnoskórych niemowląt współczynnik ten był niemal dwukrotnie wyższy. W 1998 roku ogólny współczynnik umieralności niemowląt wynosił 7,2 na 1000 żywych urodzeń, w tym 6,0 wśród białych niemowląt i 14,3 wśród czarnoskórych. W przypadku dzieci powyżej pierwszego roku życia ogólny spadek umieralności w XX wieku był spektakularny. W 1900 roku ponad troje na każde 100 dzieci umierało między pierwszymi a dwudziestymi urodzinami. Obecnie umiera mniej niż dwoje na 1000. Na początku XX wieku głównymi przyczynami zgonów dzieci były choroby zakaźne, w tym choroby biegunkowe, błonica, odra, zapalenie płuc i grypa, płonica (szkarlatyna), gruźlica, dur brzuszny i dury rzekome oraz krztusiec. W latach 1900–1998 odsetek zgonów dzieci spowodowanych chorobami zakaźnymi zmniejszył się z 61,6% do 2%. Wypadki odpowiadały za 6,3% zgonów dzieci w 1900 roku, natomiast w 1998 roku ich udział wynosił 43,9%. Jednocześnie w latach 1900–1998 współczynnik umieralności wskutek wypadków, określanych obecnie zazwyczaj jako niezamierzone urazy, zmniejszył się o dwie trzecie, z 47,5 do 15,9 zgonów na 100 000 osób. Przez większą część XX wieku, szczególnie w pierwszych siedemdziesięciu latach, współczynnik obciążenia demograficznego dziećmi znacznie przewyższał współczynnik obciążenia osobami starszymi. Od tego czasu udział osób starszych w obciążeniu demograficznym stopniowo wzrastał, a znaczny wzrost przewidywany od 2010 roku wskazuje, że do 2030 roku różnica między tymi dwoma współczynnikami istotnie się zmniejszy. Wyzwaniem XXI wieku będzie znalezienie równowagi między potrzebami dzieci a rosnącymi wymaganiami licznej i starzejącej się populacji osób starszych.
XX wiek był stuleciem statystyki demograficznej. Dane te dokumentują ogromną poprawę poziomu życia, jakości środowiska oraz stanu zdrowia Amerykanów, jaka dokonała się w ciągu ostatnich stu lat. Nie oznacza to jednak, że na tej drodze nie było poważnych przeszkód, takich jak wojen światowych, kryzysów gospodarczych, pandemii grypy i zespołu nabytego niedoboru odporności (AIDS), segregacji rasowej czy gwałtownego wzrostu, a następnie częściowego spadku rozpowszechnienia palenia tytoniu. Wszystkie te wydarzenia znalazły odzwierciedlenie w statystykach zdrowotnych. Na potrzeby niniejszego artykułu wybraliśmy kilka najważniejszych wskaźników, dla których dostępne są dane obejmujące większą część stulecia. Szczególną uwagę poświęcamy wskaźnikom dotyczącym zdrowia dzieci oraz kobiet w wieku prokreacyjnym. Wyniki analizy wskazują na wyzwania, jakie czekają nas w XXI wieku.
Historia systemu statystyki demograficznej
Historia statystyki demograficznej w Stanach Zjednoczonych sięga co najmniej 1632 roku, kiedy Zgromadzenie Ogólne Wirginii uchwaliło ustawę nakazującą rejestrowanie chrztów, małżeństw i pochówków. W 1639 roku podobne prawo wprowadzono w kolonii Massachusetts.¹ Później Konstytucja Stanów Zjednoczonych przewidziała przeprowadzanie spisu ludności co dziesięć lat, ale nie ustanowiła ogólnokrajowego systemu rejestracji zdarzeń demograficznych, pozostawiając tę odpowiedzialność poszczególnym stanom. W drugiej połowie XIX wieku do dziesięcioletnich spisów ludności włączono pytania dotyczące urodzeń, zgonów i innych zdarzeń demograficznych, jednak zarówno zastosowana metodologia, jak i uzyskane wyniki były obarczone błędami.¹
W 1902 roku, kiedy amerykańskie Biuro Spisu Ludności (US Bureau of the Census) stało się stałą instytucją rządu federalnego, jego dyrektor otrzymał uprawnienia do corocznego pozyskiwania kopii aktów zgonu z urzędów statystycznych tych stanów i miast, które dysponowały odpowiednio rozwiniętymi systemami rejestracji zgonów oraz do publikowania danych na ich podstawie. Dziesięć stanów, Dystrykt Kolumbii i kilka miast spełniało kryteria włączenia do ogólnokrajowego obszaru rejestracji zgonów (death-registration area).
Ogólnokrajowy system rejestracji urodzeń utworzono w 1915 roku. Federalne Biuro ds. Dzieci (Children’s Bureau) dodatkowo wspierało rozszerzanie udziału poszczególnych stanów w rejestracji urodzeń i zgonów na podstawie ustawy Shepparda-Townera.² Do 1933 roku wszystkie stany prowadziły rejestrację żywych urodzeń i zgonów z akceptowalnym poziomem kompletności oraz przekazywały wymagane dane Biuru Spisu Ludności w celu opracowywania ogólnokrajowych statystyk urodzeń i zgonów.
W 1946 roku odpowiedzialność za gromadzenie i publikowanie statystyk demograficznych na szczeblu federalnym przekazano Krajowemu Urzędowi Statystyki Demograficznej (National Office of Vital Statistics), działającemu w ramach amerykańskiej Publicznej Służby Zdrowia (US Public Health Service). W 1960 roku Krajowy Urząd Statystyki Demograficznej połączono z Krajowym Programem Badań Zdrowotnych (National Health Survey), tworząc Narodowe Centrum Statystyki Zdrowotnej (National Center for Health Statistics). W 1987 roku Narodowe Centrum Statystyki Zdrowotnej zostało włączone do Centrów Kontroli i Prewencji Chorób (Centers for Disease Control and Prevention, CDC), działających w strukturach Departamentu Zdrowia i Opieki Społecznej Stanów Zjednoczonych.
Metody
O ile nie zaznaczono inaczej, dane przedstawione w niniejszym artykule opierają się na 100% zarejestrowanych aktów urodzenia i zgonu ze wszystkich stanów oraz Dystryktu Kolumbii. Dane dotyczące zgonów w 1972 roku opierają się na 50-procentowej próbie dokumentacji.¹ Podobnie dane dotyczące urodzeń z lat 1951–1954 i 1956–1972 oraz urodzeń w wybranych stanach w latach 1973–1984 opracowano na podstawie prób obejmujących 50% zapisów.⁴
Dane sprzed 1933 roku opierają się na szacunkach opracowanych na podstawie statystyk urodzeń i zgonów pochodzących ze stanów objętych wówczas systemem rejestracji. Obecnie rejestrowanych jest ponad 99% wszystkich urodzeń i zgonów.¹˒⁴ Dane dotyczące liczby ludności, wykorzystywane do obliczania współczynników, zostały dostarczone przez amerykańskie Biuro Spisu Ludności.⁵˒⁶ Szczegółowe informacje dotyczące sposobów obliczania współczynników, stosowanych mianowników, procedur doboru prób oraz istotności statystycznej opublikowano w innych opracowaniach.¹˒⁴˒⁷˒⁸
Od 1980 roku zestawienia urodzeń sporządzane są według rasy i pochodzenia latynoskiego matki, zgodnie z informacjami podanymi w akcie urodzenia. W przypadku danych sprzed 1980 roku współczynniki według rasy opierają się na rasie dziecka, ustalanej za pomocą algorytmu uwzględniającego rasę matki i ojca.⁴ W większości stanów dane dotyczące urodzeń przez kobiety niezamężne opierają się na stanie cywilnym matki zadeklarowanym w dokumentacji.⁴˒⁷˒⁹
Przyczyny zgonów klasyfikowane są zgodnie z wersją Międzynarodowej Klasyfikacji Chorób (ICD) obowiązującą w chwili zgonu.¹¹ Klasyfikacja ICD jest aktualizowana mniej więcej co dziesięć lat. W latach 1900–1998 w Stanach Zjednoczonych stosowano dziewięć kolejnych rewizji ICD. Wprowadzenie nowej wersji klasyfikacji może powodować istotne nieciągłości w danych dotyczących długoterminowych trendów statystycznych. Metody postępowania z takimi nieciągłościami omówiono w innych publikacjach.¹
Wyniki
Umieralność i oczekiwana długość życia
Ogólną poprawę stanu zdrowia Amerykanów w XX wieku najlepiej obrazują dramatyczne zmiany dwóch wskaźników: współczynnika umieralności standaryzowanego względem wieku oraz oczekiwanej długości życia. Wykres 1 przedstawia niemal nieprzerwany spadek współczynnika umieralności w ciągu całego stulecia oraz towarzyszący mu wzrost oczekiwanej długości życia.⁸⁻¹¹
Współczynnik umieralności standaryzowany względem wieku zmniejszył się o około 74%, natomiast oczekiwana długość życia wzrosła o 56%. Do połowy stulecia umieralność spadała w niemal stałym tempie. Następnie spadek ten prawie całkowicie wyhamował, by od końca lat 60. ponownie przyspieszyć i utrzymywać się aż do końca wieku. Gwałtowny wzrost umieralności w 1918 roku oraz równoczesny spadek oczekiwanej długości życia odzwierciedlają skutki światowej pandemii grypy. Wiele późniejszych rocznych wahań umieralności było następstwem kolejnych epidemii grypy o różnym nasileniu.¹²
W XX wieku oczekiwana długość życia wzrosła o ponad 27 lat, z 49,2 do 76,5 roku. Zdecydowanie największy udział w tym wzroście miało ograniczenie umieralności dzieci. Zmniejszenie umieralności osób przed ukończeniem 20. roku życia odpowiadało za około 58% całego, 27-letniego przyrostu oczekiwanej długości życia. Kolejne 17% tego wzrostu wynikało ze spadku umieralności w grupie wiekowej od 20 do 39 lat.¹³ W ostatecznym rozrachunku wydłużenie ludzkiego życia o ponad 50% stanowi triumf zdrowia publicznego i badań biomedycznych.
Oczekiwana dalsza długość trwania życia – J. I. Rodale
Wzrost oczekiwanej długości życia: Wpływ współczesnej medycyny na przedłużenie średniej długości życia – dr Peter Dingle.
Przyczyny zgonów
Główne przyczyny zgonów również uległy w ciągu stulecia ogromnym zmianom, choroby zakaźne ustąpiły miejsca chorobom przewlekłym. Na początku XX wieku najczęstszymi przyczynami zgonów były zakaźne choroby układu oddechowego (zapalenie płuc i grypa oraz gruźlica), które w 1900 roku odpowiadały za niemal jedną czwartą wszystkich zgonów. Kolejnymi przyczynami były choroby biegunkowe, choroby serca, udary mózgu, choroby wątroby, wypadki, nowotwory, starość oraz błonica.
Do 1910 roku choroby serca stały się główną przyczyną zgonów, odpowiadając za ponad 10% wszystkich przypadków śmierci.¹⁴ Utrzymały tę pozycję przez niemal całe stulecie, z wyjątkiem okresu pandemii grypy w latach 1918–1920. Chociaż od 1950 roku współczynnik umieralności z powodu chorób serca, standaryzowany względem wieku, systematycznie spadał, pod koniec XX wieku choroby te nadal odpowiadały za niemal jedną trzecią wszystkich zgonów w Stanach Zjednoczonych.⁸ Zapalenie płuc i grypa pozostawały drugą najczęstszą przyczyną zgonów aż do 1933 roku, kiedy ich miejsce zajęły nowotwory.¹⁵
W latach 1900–1998 współczynnik umieralności z powodu nowotworów, standaryzowany względem wieku, wzrósł o około 55%. Wzrost ten można częściowo przypisać rozpowszechnieniu palenia tytoniu w ciągu stulecia. Szacuje się, że palenie tytoniu odpowiada za co piąty zgon w Stanach Zjednoczonych¹⁶ oraz nawet za 90% wszystkich przypadków raka płuca.¹⁷
Jeffrey Wigand: informator z branży tytoniowej [60 Minutes Rewind]
W 1998 roku dziesięcioma najczęstszymi przyczynami zgonów w Stanach Zjednoczonych były kolejno: choroby serca, nowotwory, udary mózgu, przewlekła obturacyjna choroba płuc, wypadki (niezamierzone urazy), zapalenie płuc i grypa, cukrzyca, samobójstwa, choroby nerek oraz przewlekłe choroby wątroby i marskość wątroby. Łącznie przyczyny te odpowiadały za 84% wszystkich zgonów.⁸

Wykres 1. Oczekiwana długość życia oraz współczynniki umieralności standaryzowane względem wieku w Stanach Zjednoczonych, 1900–1998.
Urodzenia i współczynniki płodności
Kolejnym obszarem, w którym nastąpiły ogromne zmiany, mające zasadniczy wpływ na wielkość i strukturę ludności Stanów Zjednoczonych, były współczynnik płodności oraz liczba urodzeń. Współczynnik płodności definiuje się tutaj jako liczbę urodzeń przypadającą na 1000 kobiet w wieku prokreacyjnym, czyli od 15 do 44 lat. Wykres 2 przedstawia kilka wyraźnych okresów zmian współczynnika płodności. Od początku XX wieku współczynnik ten systematycznie spadał, osiągając najniższy poziom w 1936 roku. Następnie wzrastał do początku lat 40., na krótko obniżył się w ostatnich latach II wojny światowej, po czym gwałtownie wzrósł. W latach 1945–1947, na początku powojennego wyżu demograficznego (baby boom), współczynnik płodności zwiększył się o niemal jedną trzecią.

Wykres 2. Liczba urodzeń i współczynniki płodności w Stanach Zjednoczonych, 1909–1999.

Wykres 3. Współczynniki płodności według rasy i pochodzenia latynoskiego w Stanach Zjednoczonych, 1920–1999. Uwaga: przed 1960 rokiem dane dotyczące czarnoskórych kobiet obejmują kobiety wszystkich ras innych niż biała. Przed 1980 rokiem dane klasyfikowano według rasy dziecka, natomiast w kolejnych latach według rasy matki.
W latach 1950–1957, stanowiących szczytowy okres powojennego wyżu demograficznego, współczynnik płodności systematycznie wzrastał. W 1957 roku na każde 1000 kobiet w wieku od 15 do 44 lat przypadały 123 urodzenia.¹⁸ Na początku lat 60. rozpoczął się systematyczny spadek współczynnika płodności, przerwany jedynie w latach 1968–1970. Tendencja spadkowa utrzymywała się do 1976 roku, kiedy współczynnik osiągnął rekordowo niski poziom. W latach 1957–1976 współczynnik płodności zmniejszył się niemal o połowę, do 65 urodzeń na 1000 kobiet. Spadek ten częściowo odzwierciedlał wprowadzenie pigułki antykoncepcyjnej na początku lat 60. oraz legalizację aborcji na początku lat 70.
W ostatnim ćwierćwieczu XX wieku współczynnik płodności zmienił się zaskakująco niewiele.⁷˒¹⁹˒²⁰ Zmiany liczby urodzeń na ogół przebiegały równolegle do zmian współczynnika płodności (wykres 2). Jednak od połowy lat 70. do 1990 roku liczba urodzeń wzrosła aż o jedną trzecią, mimo że współczynnik płodności pozostawał zasadniczo stabilny. Wzrost ten wynikał ze zwiększenia liczby kobiet w wieku prokreacyjnym, innymi słowy, z faktu, że kobiety należące do pokolenia powojennego wyżu demograficznego zaczęły rodzić dzieci.⁷˒¹⁹
Historycznie współczynniki płodności znacznie różniły się w zależności od rasy (wykres 3). W latach 1920–1960 system statystyki demograficznej udostępniał dane jedynie dla białych kobiet oraz kobiet wszystkich pozostałych ras traktowanych łącznie. W tym okresie co najmniej 95% urodzeń w grupie określanej jako „wszystkie pozostałe rasy” przypadało na kobiety czarnoskóre.¹⁸
Do około 1950 roku zmiany współczynników płodności wśród białych kobiet i kobiet należących do pozostałych ras przebiegały mniej więcej równolegle. Pod koniec lat 50. różnica między tymi grupami znacznie się powiększyła, a następnie ponownie zmalała. Od 1960 roku dostępne były odrębne dane dotyczące czarnoskórych kobiet, natomiast od 1980 roku zaczęto publikować również współczynniki dla Indianek amerykańskich, Azjatek, mieszkanek wysp Pacyfiku oraz Latynosek.
Pod koniec XX wieku, z wyjątkiem Latynosek, współczynniki płodności różniły się już nieznacznie w zależności od rasy. W 1999 roku wynosiły od 58 do 70 urodzeń na 1000 kobiet. Wśród Latynosek współczynnik ten był wyraźnie wyższy i wynosił 102 urodzenia na 1000 kobiet.²⁰ W przeciwieństwie do cyklicznych zmian ogólnego współczynnika płodności w XX wieku, liczba urodzeń wśród kobiet niezamężnych rosła systematycznie i znacząco w latach 1940–1990 (wykres 4). W 1990 roku współczynnik urodzeń wśród kobiet niezamężnych był sześciokrotnie wyższy niż w 1940 roku, natomiast liczba dzieci urodzonych przez niezamężne kobiety wzrosła aż trzynastokrotnie.
Gwałtowny wzrost liczby urodzeń pozamałżeńskich wynikał ze zwiększenia liczby kobiet w wieku prokreacyjnym, zwłaszcza należących do pokolenia powojennego wyżu demograficznego oraz z radykalnego odkładania zawierania małżeństw na później, które rozpoczęło się w połowie lat 60.⁹ Zarówno liczba urodzeń, jak i współczynniki urodzeń wśród kobiet niezamężnych gwałtownie wzrosły we wszystkich grupach wiekowych. Jednak w latach 90. wszystkie wskaźniki dotyczące urodzeń pozamałżeńskich ustabilizowały się. Jednym z istotnych czynników tego wyhamowania był znaczny spadek liczby urodzeń i współczynników urodzeń wśród nastolatek, obserwowany od 1991 roku.
W latach 1991–1999 ogólny współczynnik urodzeń wśród nastolatek zmniejszył się o 20%, osiągając w 1999 roku rekordowo niski poziom 50 urodzeń na 1000 dziewcząt w wieku od 15 do 19 lat.²⁰˒²¹ Jeszcze w 1980 roku nastolatki odpowiadały za około połowę wszystkich urodzeń pozamałżeńskich. Do 1985 roku ich udział spadł poniżej jednej trzeciej i od tego czasu utrzymywał się na podobnym poziomie.
Umieralność matek
Na początku XX wieku współczynnik umieralności matek*, definiowany jako liczba zgonów kobiet w czasie ciąży oraz w ciągu 42 dni po porodzie¹⁰ na 100 000 żywych urodzeń, był jednym z głównych wskaźników jakości opieki nad kobietami ciężarnymi i rodzącymi. Odzwierciedlał zarówno dostępność opieki medycznej, jak i jej poziom. Pierwsze badanie przeprowadzone w 1912 roku przez federalne Biuro ds. Dzieci (Children’s Bureau) wykazało, że umieralność matek w Stanach Zjednoczonych była niekorzystnie wysoka w porównaniu z poziomem odnotowywanym w innych krajach uprzemysłowionych.²²
W oryginale użyto terminu „ratio” (współczynnik), zgodnie z preferencją pierwszego autora. Narodowe Centrum Statystyki Zdrowotnej (NCHS) stosuje natomiast określenie „rate” zamiast „ratio”.

Wykres 5 przedstawia zmiany współczynnika umieralności matek w latach 1915–1998. Najwyższe wartości odnotowano w latach 1915–1920. Szczyt przypadł na 1918 rok, kiedy na 100 000 urodzeń przypadało 916 zgonów matek, na co prawdopodobnie wpłynęła pandemia grypy. Przez większą część lat 20. współczynnik utrzymywał się na niemal niezmienionym poziomie. Stagnacja ta występowała pomimo rosnącej liczby porodów szpitalnych, coraz powszechniejszego stosowania zasad aseptyki podczas porodu, wprowadzania opieki prenatalnej oraz ogólnokrajowych programów mających poprawić fatalny stan zdrowia ubogich kobiet. W rzeczywistości przed 1930 rokiem niewiele wskazywało na to, że kobiety rodzące w szpitalach otrzymywały lepszą opiekę podczas porodu niż kobiety rodzące w domach pod opieką położnych.²²

Niedożywienie jest przyczyną ponad połowy wszystkich zgonów dzieci
Wysoka umieralność matek w tym okresie miała dwie główne przyczyny. Kobiety albo nie otrzymywały żadnej opieki, albo znajdowały się pod opieką osób, które nie potrafiły rozpoznać powagi występujących powikłań. Drugą przyczyną były nieprawidłowo przeprowadzane interwencje medyczne. W szczególności umieralność kobiet po zabiegach wykonywanych niepotrzebnie, niewłaściwie lub bez starannego przestrzegania zasad aseptyki sięgała niemal 50%. Szacowano, że samo wyeliminowanie niepotrzebnych cięć cesarskich mogłoby obniżyć współczynnik umieralności matek o co najmniej 10%.²²
Od 1936 do 1956 roku nastąpił gwałtowny spadek umieralności matek, z 582 zgonów na 100 000 żywych urodzeń w 1935 roku do 40 w 1956 roku. Część tej poprawy przypisywano przejęciu odpowiedzialności za opiekę nad kobietami w ciąży i podczas porodu przez lekarzy położników.²² Odsetek porodów odbywających się w szpitalach wzrósł z 36,9% w 1935 roku do 94,4% w 1955 roku.²³
Szpitale powoływały komisje, których zadaniem było zbadanie każdego przypadku śmierci matki i ustalenie odpowiedzialności za jej zgon. Spadek umieralności wiązał się również częściowo z wprowadzeniem nowych antybiotyków, utworzeniem szpitalnych banków krwi, rozwojem metod oznaczania grup krwi i przeprowadzania transfuzji, wprowadzeniem bezpieczniejszych metod znieczulenia oraz zaprzestaniem stosowania kleszczy położniczych średnich i wysokich do wydobywania zaklinowanego płodu.²²⁻²⁴ Do zmniejszenia umieralności matek w latach 1930–1950 mogły również przyczynić się wzrost poziomu życia, poprawa wykształcenia kobiet oraz działania na rzecz poprawy warunków środowiskowych.
Od 1950 roku współczynnik umieralności matek spadł o 90%, z 83,3 zgonów na 100 000 żywych urodzeń do 7,1 w 1998 roku.⁸˒¹¹ Dalszy spadek przypisywano częściowo zmniejszeniu liczby zakażeń związanych z poronieniami septycznymi, co wiązano z liberalizacją przepisów aborcyjnych w kilku stanach pod koniec lat 60. i na początku lat 70.²⁴ oraz legalizacją aborcji w całych Stanach Zjednoczonych w 1973 roku na mocy orzeczenia Sądu Najwyższego w sprawie Roe przeciwko Wade.²⁵
W latach 90. współczynnik umieralności matek ustabilizował się na poziomie 7–8 zgonów na 100 000 żywych urodzeń.⁸ Wśród czarnoskórych kobiet współczynnik ten był wyższy niż wśród białych kobiet²⁶, różnica ta utrzymywała się przez cały XX wiek.²²⁻²⁴
Umieralność niemowląt
Współczynnik umieralności niemowląt, definiowany jako liczba zgonów w pierwszym roku życia na 1000 żywych urodzeń, wykazywał w XX wieku spadek o charakterze wykładniczym. Wykres 6 przedstawia stopniowe zmniejszanie się tego współczynnika wśród białych i czarnoskórych niemowląt na skali logarytmicznej. W 1915 roku około 100 białych niemowląt na każde 1000 żywych urodzeń umierało przed ukończeniem pierwszego roku życia. Wśród czarnoskórych niemowląt współczynnik ten był niemal dwukrotnie wyższy. W 1998 roku ogólny współczynnik umieralności niemowląt wynosił 7,2 zgonu na 1000 żywych urodzeń, w tym 6,0 wśród białych niemowląt i 14,3 wśród czarnoskórych, to ponad dwukrotnie więcej niż wśród białych.²⁷ W latach 1915–1998 ogólny współczynnik umieralności niemowląt zmniejszył się o 93%, współczynnik umieralności noworodków, obejmujący zgony w pierwszych 28 dniach życia, spadł o 89%, natomiast współczynnik umieralności ponoworodkowej, obejmujący zgony od 29. dnia życia do ukończenia 11. miesiąca, zmniejszył się o 96%.⁸˒¹¹
Na początku XX wieku uważano, że do spadku umieralności niemowląt przyczyniły się działania zmierzające do poprawy warunków środowiskowych i bytowych w miastach.²⁸ Inicjatywy społeczne obejmowały zapewnienie bezpiecznego zaopatrzenia w mleko, edukację rodziców oraz poprawę warunków mieszkaniowych.²⁹ Znaczenie mogło mieć również zapewnienie kompleksowej opieki nad matką i niemowlęciem, obejmującej opiekę prenatalną, opiekę podczas porodu oraz poporodowe wizyty domowe pracowników ochrony zdrowia.²⁸ Niewątpliwie do dalszego spadku umieralności niemowląt przyczynił się także postęp medycyny w latach 30. i 40., w tym wprowadzenie antybiotyków, rozwój banków krwi i bezpiecznych transfuzji oraz opracowanie metod uzupełniania płynów i elektrolitów.²⁸
W latach 50. tempo spadku umieralności niemowląt wyhamowało pomimo postępu medycyny, większej dostępności opieki prenatalnej oraz wzrostu odsetka porodów odbywających się w szpitalach. W latach 1950–1957 około połowa zgonów niemowląt następowała w pierwszej dobie życia,³⁰ a wiele z nich dotyczyło dzieci o najmniejszej masie urodzeniowej.³¹ W tamtym okresie poród szpitalny nie zapewniał tym najmniejszym niemowlętom, cierpiącym na zaburzenia oddychania, istotnie większych szans przeżycia.³²
Spadek umieralności niemowląt ponownie nabrał tempa w latach 60. wraz z wprowadzeniem programu Medicaid i innych programów federalnych, coraz powszechniejszym korzystaniem z usług planowania rodziny oraz zmianami w przepisach dotyczących aborcji.²⁴ Nastąpiła również dalsza poprawa poziomu życia i wzrost wykształcenia w wielu grupach społeczeństwa.²⁴ Postęp neonatologii umożliwił skuteczniejsze leczenie problemów zdrowotnych noworodków. W miarę wdrażania tych osiągnięć w szpitalach o najwyższym stopniu referencyjności poszczególne stany zaczęły organizować regionalne systemy opieki nad noworodkami wysokiego ryzyka, aby zwiększyć dostępność specjalistycznych świadczeń dla wszystkich niemowląt, które ich potrzebowały.³²

Po spowolnieniu tempa spadku umieralności niemowląt w latach 80., w kolejnej dekadzie odnotowano dwie istotne zmiany dotyczące umieralności w zależności od masy urodzeniowej. Pierwszą był znaczny spadek umieralności niemowląt z bardzo niską masą urodzeniową, czyli ważących przy urodzeniu mniej niż 1500 g, między 1989 a 1990 rokiem. Chociaż nie ma bezpośrednich dowodów potwierdzających tę zależność, uważa się, że spadek ten wynikał z upowszechnienia stosowania surfaktantu w celu zapobiegania zespołowi zaburzeń oddychania (RDS) u niemowląt z bardzo niską masą urodzeniową lub łagodzenia jego przebiegu.³³ W latach 1989–1990 umieralność z powodu zespołu zaburzeń oddychania zmniejszyła się o 24% i w kolejnych latach nadal spadała.⁸˒²⁷˒³³
Drugą zmianą był spadek umieralności ponoworodkowej (PNMR) wśród niemowląt o prawidłowej masie urodzeniowej w latach 1989–1991.³³ Spadek ten przyspieszył w 1992 roku, kiedy Amerykańska Akademia Pediatrii (American Academy of Pediatrics) zaleciła układanie niemowląt do snu na plecach lub na boku w celu zapobiegania zespołowi nagłej śmierci niemowląt (SIDS).³⁴⁻³⁶ Od 1992 roku umieralność z powodu SIDS zmniejszyła się o ponad 40%.⁸˒²⁷
Jednym z największych wyzwań stojących przed Stanami Zjednoczonymi u progu XXI wieku pozostaje uporczywie utrzymująca się różnica we współczynnikach umieralności niemowląt między populacją czarnoskórą a białą, obserwowana przez całe stulecie.²⁹
Niska masa urodzeniowa
Jedną z przyczyn różnic rasowych w umieralności niemowląt oraz niekorzystnej pozycji Stanów Zjednoczonych w międzynarodowych porównaniach jest wysoki odsetek dzieci z niską masą urodzeniową. Wykres 7 przedstawia zmiany tego wskaźnika od 1950 roku wśród białych i czarnoskórych niemowląt, od 1970 roku wśród dzieci Indian amerykańskich oraz od 1980 roku wśród niemowląt urodzonych przez kobiety pochodzenia latynoskiego, azjatyckiego i z wysp Pacyfiku. We wszystkich przedstawionych latach odsetek dzieci z niską masą urodzeniową był znacznie wyższy wśród czarnoskórych niemowląt niż w jakiejkolwiek innej grupie. Przyczyny tej różnicy pozostają nieznane, ale stanowią ważny przedmiot badań naukowych w nowym stuleciu.
Wykres 7 pokazuje również wzrost odsetka dzieci z niską masą urodzeniową w latach 1990–1999 wśród niemowląt urodzonych przez białe kobiety, Indianki amerykańskie oraz kobiety pochodzenia azjatyckiego i z wysp Pacyfiku. Wykazano, że wzrost tego wskaźnika wśród białych kobiet wynikał ze zwiększenia liczby ciąż mnogich,³⁷ w przypadku których prawdopodobieństwo urodzenia dziecka z niską masą urodzeniową jest większe niż przy ciążach pojedynczych. Wzrost liczby ciąż mnogich wiązano z coraz częstszym stosowaniem leków wywołujących owulację oraz technik wspomaganego rozrodu, takich jak zapłodnienie pozaustrojowe (in vitro), wśród białych kobiet,³⁸ a w mniejszym stopniu także z rosnącym wiekiem kobiet rodzących dzieci.³⁷ Jeżeli tendencja ta utrzyma się w nowym stuleciu, trudno oczekiwać znaczącej poprawy pozycji Stanów Zjednoczonych pod względem umieralności niemowląt w porównaniu z innymi krajami rozwiniętymi.
Umieralność dzieci
W przypadku dzieci powyżej pierwszego roku życia ogólny spadek umieralności w XX wieku był spektakularny (wykres 8). W 1900 roku ponad troje na każde 100 dzieci umierało między pierwszymi a dwudziestymi urodzinami. Obecnie umiera mniej niż dwoje na 1000. Niemal 85% tego spadku nastąpiło przed II wojną światową, w okresie, kiedy dostępnych było jeszcze niewiele antybiotyków, nowoczesnych szczepionek i leków.³⁹
W 1900 roku współczynniki umieralności dzieci w Stanach Zjednoczonych, w przeliczeniu na 100 000 osób w danej grupie wiekowej, wynosiły: 1983 dla dzieci w wieku 1–4 lat, 466 dla dzieci w wieku 5–9 lat, 298 dla dzieci w wieku 10–14 lat oraz 484 dla młodzieży w wieku 15–19 lat. Do 1998 roku współczynniki umieralności w tych grupach zmniejszyły się odpowiednio o 98%, 96%, 93% i 85%.⁸˒¹¹ W porównaniu z pozostałymi grupami wiekowymi spadek umieralności wśród młodzieży wyhamował już w latach 60. XX wieku.
Na początku XX wieku głównymi przyczynami zgonów dzieci i młodzieży w wieku od 1 do 19 lat były choroby zakaźne, w tym choroby biegunkowe, błonica, odra, zapalenie płuc i grypa, płonica (szkarlatyna), gruźlica, dur brzuszny i dury rzekome oraz krztusiec.⁴⁰ W latach 1900–1998 współczynnik umieralności z powodu najważniejszych chorób zakaźnych spadł o 99,7% — z 466 do 0,7 zgonu na 100 000 osób (wykres 9). Odsetek zgonów dzieci spowodowanych chorobami zakaźnymi zmniejszył się z 61,6% do 2%. Spadek ten uwzględnia również pojawienie się ludzkiego wirusa niedoboru odporności (HIV) i zespołu nabytego niedoboru odporności (AIDS), które w 1998 roku odpowiadały za mniej niż 0,3% zgonów dzieci.⁸ Ponownie warto podkreślić, że niemal 90% spadku umieralności amerykańskich dzieci z powodu chorób zakaźnych nastąpiło przed 1940 rokiem, kiedy dostępnych było jeszcze niewiele antybiotyków i szczepionek.
Wątpliwości związane ze szczepieniami – dr Charles Cyril Okell [1938]


W przeciwieństwie do chorób zakaźnych wypadki odpowiadały w 1900 roku zaledwie za 6,3% zgonów dzieci, natomiast w 1998 roku ich udział wynosił już 43,9%. Na początku stulecia śmiertelne wypadki wśród dzieci zdarzały się najczęściej w rodzinnych gospodarstwach rolnych, wskutek pożarów i oparzeń oraz w fabrykach i warsztatach, w których dzieci pracowały.⁴¹ W latach 1900–1998 współczynnik umieralności wskutek wypadków, określanych obecnie zazwyczaj jako niezamierzone urazy, zmniejszył się o dwie trzecie, z 47,5 do 15,9 zgonów na 100 000 osób (wykres 9).
Chociaż w 1900 roku zgony związane z pojazdami silnikowymi były praktycznie nieznane, pod koniec stulecia wypadki z ich udziałem odpowiadały już za ponad połowę wszystkich zgonów spowodowanych urazami.⁴²˒⁴³ Zgony wskutek celowo zadanych obrażeń, w tym zabójstw i samobójstw, nie zostały uwzględnione w przedstawionych wyżej trendach, ale w 1998 roku stanowiły 9,5% wszystkich zgonów w tej grupie wiekowej. Broń palna, będąca przyczyną zarówno przypadkowych, jak i celowo zadanych śmiertelnych obrażeń, odpowiadała w 1998 roku za około 7% wszystkich zgonów spowodowanych urazami wśród dzieci i młodzieży w wieku od 1 do 19 lat.⁸

Znaczny spadek umieralności dzieci, który nastąpił w pierwszej tercji XX wieku, był wynikiem połączenia poprawy warunków społeczno-ekonomicznych w Stanach Zjednoczonych oraz działań podejmowanych w ramach zdrowia publicznego w celu ochrony zdrowia Amerykanów. Działania te obejmowały między innymi utworzenie lokalnych wydziałów zdrowia publicznego w niemal wszystkich stanach. Stanowe i lokalne służby zdrowia publicznego wdrażały rozwiązania takie jak uzdatnianie wody, zapewnienie bezpieczeństwa żywności, zorganizowany wywóz i unieszkodliwianie odpadów komunalnych oraz edukacja społeczeństwa w zakresie higieny. Poprawa jakości i bezpieczeństwa wody oraz żywności wiązała się ze znacznym spadkiem umieralności z powodu chorób biegunkowych, obserwowanym w pierwszych dekadach stulecia.⁴⁴ Podobnie poprawa warunków mieszkaniowych i zmniejszenie przeludnienia w amerykańskich miastach przyczyniły się do ograniczenia umieralności z powodu gruźlicy oraz innych chorób przenoszonych drogą powietrzną z człowieka na człowieka.⁴³
Chociaż szczepienia stosowano już w XVIII wieku, na szerszą skalę zaczęto je wprowadzać dopiero w połowie XX wieku. Szczepionki przeciwko błonicy, tężcowi i krztuścowi stały się dostępne pod koniec lat 20., ale do rutynowej praktyki pediatrycznej weszły powszechnie dopiero po II wojnie światowej. Szczepienia nie mogą zatem wyjaśniać imponującego spadku umieralności, jaki nastąpił w pierwszej połowie stulecia. Niemniej ograniczenie występowania chorób, którym można zapobiegać dzięki szczepieniom, było imponujące. Na początku lat 20. odnotowywano rocznie około 175 000 przypadków błonicy i niemal 150 000 przypadków krztuśca. Przed wprowadzeniem szczepionki w latach 60. każdego roku rejestrowano około pół miliona przypadków odry. Zgony spowodowane tymi chorobami zostały praktycznie wyeliminowane, podobnie jak zgony wywołane zakażeniami Haemophilus influenzae, tężcem i poliomyelitis, czyli chorobą Heinego-Medina.⁴⁵
Zmiany struktury ludności i współczynnik obciążenia demograficznego
Współczynnik obciążenia demograficznego określa stosunek liczby osób uznawanych za zależne ekonomicznie, to jest dzieci poniżej 18. roku życia oraz osób starszych w wieku 65 lat i więcej, do liczby osób w wieku umożliwiającym uczestnictwo w rynku pracy, czyli od 18 do 64 lat. Stanowi on przybliżoną miarę tego, w jakim stopniu ludność aktywna zawodowo musi zapewniać środki utrzymania ludności zależnej.
Wykres 10 przedstawia ogólny współczynnik obciążenia demograficznego oraz odrębne współczynniki obciążenia dziećmi i osobami starszymi w latach 1900–1990, wraz z prognozami do 2050 roku. Dane historyczne pochodzą z dziesięcioletnich spisów ludności przeprowadzanych w latach 1900–1990,⁴⁶ natomiast prognozy na lata 2000–2050 opracowano na podstawie średniego wariantu założeń dotyczących przyszłych zmian liczby ludności.⁴⁷
Współczynnik obciążenia demograficznego dziećmi zmieniał się w XX wieku równolegle do współczynników urodzeń w Stanach Zjednoczonych. Najwyższy poziom osiągnął na przełomie XIX i XX wieku, po czym malał w latach 1900–1920, a szczególnie wyraźnie podczas wielkiego kryzysu gospodarczego lat 30. Po II wojnie światowej współczynnik ponownie wzrósł w następstwie wyżu demograficznego, który rozpoczął się w 1946 roku. Jednak nawet w 1960 roku, u szczytu wyżu, nie osiągnął poziomu odnotowanego w 1900 roku. Po szczycie w 1960 roku współczynnik zaczął spadać, szczególnie gwałtownie w latach 1970–1980. Od 1990 roku pozostaje względnie stabilny i przewiduje się, że utrzyma się na podobnym poziomie przez pierwszą połowę XXI wieku.

Wzrost współczynnika obciążenia demograficznego osobami w wieku 65 lat i więcej ściśle odpowiadał wydłużaniu się oczekiwanej długości życia w XX wieku. Prognozy na XXI wiek wskazują jednak na przyspieszenie wzrostu tego współczynnika, wykraczające poza długoterminowy trend, jakiego można byłoby oczekiwać na podstawie samego wydłużania się życia. Przyczyną tego przyspieszenia jest starzenie się pokolenia powojennego wyżu demograficznego. Zjawisko to ma być szczególnie widoczne w latach 2010–2030, po których przewiduje się stabilizację współczynnika.
Przez większą część XX wieku, zwłaszcza w jego pierwszych siedemdziesięciu latach, współczynnik obciążenia demograficznego dziećmi znacznie przewyższał współczynnik obciążenia osobami starszymi. Od tego czasu obciążenie związane z osobami starszymi stopniowo wzrastało, a znaczny wzrost przewidywany od 2010 roku wskazuje, że do 2030 roku różnica między tymi dwoma współczynnikami istotnie się zmniejszy.
Wyzwaniem XXI wieku będzie znalezienie równowagi między potrzebami dzieci a rosnącymi wymaganiami związanymi z utrzymaniem licznej i starzejącej się populacji osób starszych. Debaty dotyczące podziału ograniczonych zasobów będą w coraz większym stopniu wymagały wyważenia potrzeb zdrowotnych i materialnych dzieci oraz osób starszych. Można przypuszczać, że dyskusje te będą coraz częściej rozstrzygane na korzyść osób starszych, choćby ze względu na ich liczebność i determinację polityczną. Dlatego coraz większego znaczenia nabierze reprezentowanie interesów najbardziej bezbronnej części społeczeństwa. Przyszłość naszych dzieci i kolejnych pokoleń zależy od tego, jak skutecznie będziemy bronić potrzeb dzieci w toczącej się debacie politycznej.
PODZIĘKOWANIA
W powstanie tego artykułu zaangażowanych było wiele osób. Dziękujemy Harry’emu Rosenbergowi i Stephanie Venturze za ich spostrzeżenia i cenny wkład w części dotyczące urodzeń i umieralności. Dziękujemy również Robertowi Andersonowi, Elizabeth Arias, Donnie Hoyert, Kennethowi Kochankowi i Arialdiemu Minino za zebranie danych, Melissie Park za ich weryfikację, Dorothy Day za przygotowanie wykresów oraz Becky Newcomer za cierpliwość podczas przygotowywania maszynopisu.
Zobacz na: Od ospy prawdziwej do COVIDu: 226 lat oszustwa – dr Suzanne Humphries
O krzyczącej niedorzeczności i strasznej szkodliwości szczepienia ospy [1904] – Wincenty Pixa
Termin Szczepienia w 9 wydaniu Encyklopedii Britannica – Dr Charles Creighton
Historia pojęcia i koncepcji alergii
Bibliografia:
1. Hetzel AM. History and Organization of tlic Vital Statistics System. Hyatts- ville, MD: National Center for Health Statistics; 1997:43-66
I. lessor AJ. The origin and development of maternal and child health programs in the United States. Am / Public Health. 1985;75:590-598
3. National Center lor Health Statistics. Technical Appendix: Vital Statistics of the United States. 1995, Volume II, Mortality, Part A. Hyattsville, MD: National Center for Health Statistics; 1999
4. National Center for Health Statistics. Technical Appendix: Vital Statistics of the United States. 1998. Volume 1, Natality. Hyattsville, MD: National Center for Health Statistics; 2000
5 Hollmann FW, Kuzmeskus I.B, Perkins RC, Weber HA. US Population Estimates by Age. Sex, Race, and Hispanic Origin: 1900 to 1997. Washing-ton, DC: US Bureau of the Census; 1998. l’ubl. No. ITL-91K
6. US Census Bureau. US Population Estimates by Age, Sex, Race, and His¬panic Origin: 1990 to 1999. Washington, DC: US Census Bureau. Avail¬able at: http://wtvw.census.gov/population/estimates/nation/e90s/ e9999rmp.txt. Internet release date, April II, 2000
7. Ventura S), Martin JA, Curtin SC, et al. Pinal Pala for 1998: National Vital Statistics Reports: Volume 48. Number .1. Hyattsville, MD: National Center for Health Statistics; 2000
8. Murphy SL. Deaths: Pinal Data for 1998: National Vital Statistics Reports: Volume 48, Number 11. Hyattsville, MD: National Center for Health Statistics; 2000
9. Ventura S), Bachrach CA. Nonmarilal Childbearing in the United States. 1940-1999: National Vital Statistics Reports; Volume 48, Number 16. Hyattsville, MD: National Center for Health Statistics; 2000
10. World Health Organization. Manual of the International Statistical Classi-fication of Diseases, Injuries, and Causes of Death, Rased on the Recommen-dations of the Ninth Revision Conference, 1975. Geneva, Switzerland: World Health Organization; 1977
II. National Center for Health Statistics. Vital Statistics of the United States, 1992: Volume II. Mortality. Part A. Washington, DC: US Public Health Service; 1996
12. Centers for Disease Control and Prevention. Update. Influenza activi-ty—United States and worldwide, 1997-1999 season, and composition of the 1998-1999 influenza vaccine. MMWR Morb Mortal Wkly Rep. 1998;47( 14) :280 -284
13. Arriaga EH. Measuring and explaining the change in life expectancy. Demography. 1984;21:83-96
14. National Center for Health Statistics. Vital Statistics of the United States Available at: http://www.cdc.gov/nchs/datawh/statab/unpubd/ mortabl/hist-tabs.hlm
15. US Department of Health. Iiducation, and Welfare, US Public Health Service, National Office of Vital Statistics. Death Rates by Age, Race, and Sex, United States, 1900-1953, Selected Causes. Vital Stat Special Rep. 1956;43(11)
16. Office of Smoking and Health, Centers for Disease Control and Preven¬tion. Tobacco Use in the United States. Available at: www.cdc.gov/tobncco/ oshaag.htm
17. Wing PA, Ries LAG, Giovino GA, et al. Annual report to the nation on the status of cancer, 1973-1996, with a special section on lung cancer and tobacco smoking. / Natl Cancer hist. 1999;91:675-690
18. National Center for Health Statistics. Vital Statistics of the United Stall’s. 1993: Volume l. Natality. Hyattsville, MD: National Center for Health Statistics; 1999
19. National Center tor Health Statistics. Vital Statistics of the United States. 1997: Volume I, Natality. Available at: http://www.cdc.gov/nchs/ datawh/statab/unpubd/nntality/nata97.htm. Internet releases April 2000 and August 2000
20. Curtin SC, Martin JA. Mirths: Preliminary Data for 1999. National Vital Statistics Rcfwrts: Volume 48, Number 14. Hyattsville, MD: National Cen¬ter for Health Statistics; 2000
21. Ventura SJ, Freedman MA. Teenage childbearing in the United States, 1960-1997. Am J Prev Med. 2000; 19(IS): 18-25
22. Wertz RW, Wertz 1X2. Lying-in: A History of Childbirth in America. New Haven, CT: Vale University Press; 1989
23. Taffcl S. Out-of-hospital deliveries, United States. National Center for Health Statistics. Vital Health Stat. 19S4;21(40)
24. Garfinkel J, Pratt MW. Infant, Maternal, and Child Mortality in the United States. 1968-1973. Rockville, MD: US Department of Health, Fducation and Welfare; 1975. DHHW Publ. No. (HSA) 73-5013
25. Sachs BP, Brown DAJ, Driscoll SG, et al. Hemorrhage, injection, tox¬emia, and cardiac diseases, 1934-19S3: cause for their declining role in maternal mortality. Am J Public Health. 1988;78:671-675
26. Berg CJ, Atrash HK, Koonin LM, Tucker M. Pregnancy-related mortal¬ity in the United States, 1987-1990. Obstet Gynecol. 1996;88:161-167
27. Guyer B, Hoyert DL, Martin JA, Ventura SJ, MacDorman MI:, Strobino DM. Annual summary of vital statistics—1998. Pediatrics. 1999;104: 1229-1246
28. Centers for Disease Control. Achievements in public health, 1900-1999: healthier mothers and babies. MMW’R Morb Mortal Wkly Rep. 1999;48: 849-858
29. Rowland D, Hogue CJ, Hargraves MA. Class, race and infant mortality. Am J Public Health. 1993;83:9-12
30. Hunt F.P, Chenovveth AD. Recent trends in infant mortality in the United States. Am / Public Health. 1961;51:190-207
31. Chase HC Trends in „prematurity,” United States, 1950-1967. Am / Public Health. 1970;60:1967-1983
32. McCormick MC, Richardson DK. Access to neonatal intensive care. Future Child. 1995;5:162-175
33. Schoendorf KC, Kiely JL. Birth weight and age-specific analysis of the 1990 US infant mortality drop: was it surfactant? Arch Pcdiatr Adolcsc Med. 1997;151:129-134
34. AAP Task Force on Infant Positioning and SIDS. Positioning and SIDS. Pediatrics. 1992;87:1120-1126
35. Willinger M, Hoffman I IJ, Hartford RB. Infant sleep position and risk for sudden infant death syndrome. Pediatrics. 1994;93:814-819
36. Gibson H, Cullen JA, Spinner S, Rankin K, Spitzer A. Infant sleep poisition following new AAP guidelines. Pediatries. 1995;96:69-72
37. Martin JA, Park MM. Trends in twin and triplet births: 1980-1997. Natl Vital Stat Rep. 1999;47(24)
38. Wilcox IS, Liely JL, Melvin CL, Martin MC. Assisted reproductive technologies: estimates of their contribution to multiple births and newborn hospital days in the United States. Fertil Steril. 1996;65:361-366
39. Hoekelman RA, Pless IB. Decline in mortality among young Americans during the 20th century: prospects for reaching national mortality re-duction goals for 1990. Pediatrics. 1988;82:582-595
40. Centers for Disease Control. Achievements in public health, 1900-1999: control of infectious diseases. A-LVIWR Morb Mortal Wkly Ref). 1999;4S: 621-629
41. Committee on the Health and Safety Implications of Child Labor. Protecting Youth at Work: Health, Safety, and Development of Working Children and Adolescents in the United States. Washington DC: National Academy Press; 1998
42. National Center for Health Statistics: Health, United Stales, 1996-1997 and Injun/ Chartbook. Hyattsville, MD: US Department of Health and Human Services; 1997
43. Baker SI’, O’Neill B, Ginsburg MJ, Li G. The Injury Fad Hock, 2nd ed. New York, NY: Oxford University Press; 1992
44. Centers for Disease Control and Prevention, Ten great public health achievements—United States, 1900-1999. MMWR Morb Mortal W’kly Rep. 1999;48:241-242
45. Centers for Disease Control. Achievements in Public Health, 1900-1999:
impact of vaccines universally recommended for children—United States, 1900-1998. MMWR Mori) Mortal Wkly Kep. 1999;48:243-248
46. Day JC. Population Projections of the United States by Age. Sex. Race, and Hispanic Origin: 1995 lo 2050. US Bureau of the Census, Current Popula¬tion Rqiorts, D25-35. Washington, DC: US Government Printing Office; 1996
47. US Bureau of the Census. Projections of the US Population: 1999-2100. Available at: http://www.census.gov/population/www/projeclions/ natproj.htm
Źródła tężca w 30-tych latach XX wieku, czyli czasach gdy częściej występował … system medyczny:
– Szczepienie
– Obrzezanie
– Opatrunki medyczne, ręczniki sanitarne
– Aborcja
– Histerektomia (Usunięcie macicy)
– Poród (3,5% przypadków tężca to tężec połogowy) Post-Hysterectomy and Puerperal Tetanus – R. J. V. Pulvertaft https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC2088278/?page=4
Bogactwo i zdrowie – 200 krajów w ciągu ostatnich 200 lat w 4 minuty – napisy PL
https://rumble.com/v5aii2l-bogactwo-i-zdrowie.html
Hans Rosling łączy ogromne ilości danych publicznych ze stylem komentatora sportowego, aby przedstawić historię przeszłego, obecnego i przyszłego rozwoju świata. Teraz bada statystyki w sposób, w jaki nigdy wcześniej tego nie robił – za pomocą animacji rzeczywistości rozszerzonej. W tym materiale z serii „The Joy of Stats” opowiada historię świata 200 krajów na przestrzeni 200 lat, używając 120.000 liczb – w zaledwie cztery minuty. Wykreślając średnią długość życia w stosunku do dochodu dla każdego kraju od 1810 roku, Hans pokazuje, jak świat, w którym żyjemy, radykalnie różni się od świata, który większość z nas sobie wyobraża.