Niedożywienie jako podstawowa przyczyna zgonów dzieci związanych z biegunką, zapaleniem płuc, malarią i odrą – Laura E. Caulfield, Mercedes de Onis, Monika Blössner, Robert E. Black
The American Journal of Clinical Nutrition, tom 80, numer 1, 1 lipca 2004 r., s. 193–198.
STRESZCZENIE
Wprowadzenie: We wcześniejszych analizach określono ryzyko względne (RR) zgonu związane ze zbyt niską masą ciała w stosunku do wieku oraz obliczono odsetek zgonów dzieci na świecie, które można przypisać niedowadze.
Cele: Celem badania było ustalenie, czy ryzyko zgonu związane z niedowagą różni się w zależności od przyczyny śmierci oraz oszacowanie, jaki odsetek zgonów z poszczególnych przyczyn można przypisać niedowadze.
Metody: Dane uzyskano od badaczy prowadzących 10 badań kohortowych, które zawierały informacje zarówno o kategoriach masy ciała w stosunku do wieku (poniżej −3 odchyleń standardowych [(ang. standard deviation – SD], od −3 do poniżej −2 SD, od −2 do poniżej −1 SD oraz powyżej −1 SD), jak i o przyczynach zgonów. Wszystkie 10 badań dostarczyło informacji o masie ciała w stosunku do wieku oraz ryzyku zgonu z powodu biegunki, zapalenia płuc i wszystkich przyczyn łącznie. Jednak tylko 6 badań zawierało dane dotyczące zgonów z powodu odry, a jedynie 3 badania zgonów z powodu malarii lub gorączki. Wykorzystując ważone modele efektów losowych, przeanalizowano zależność między logarytmem współczynnika umieralności z poszczególnych przyczyn a stanem antropometrycznym dzieci w każdym badaniu. Na tej podstawie wyznaczono ryzyko względne zgonu z powodu poszczególnych chorób związane z niedożywieniem. Dane dotyczące częstości występowania poszczególnych kategorii masy ciała w stosunku do wieku uzyskano z analiz 310 ogólnokrajowych badań stanu odżywienia. Następnie, wykorzystując informacje o ryzyku względnym i częstości występowania niedowagi, obliczono odsetek zgonów z poszczególnych przyczyn, które można przypisać niedożywieniu.
Wyniki: Zbyt niska masa ciała w stosunku do wieku wiązała się ze zwiększonym ryzykiem względnym zgonu z każdej analizowanej przyczyny, a także ze zwiększoną umieralnością ogólną. Łącznie 52,5% wszystkich zgonów małych dzieci można było przypisać niedożywieniu. Odsetek ten wynosił od 44,8% w przypadku zgonów z powodu odry do 60,7% w przypadku zgonów z powodu biegunki.
Wnioski: Znaczną część zgonów małych dzieci na świecie można przypisać zbyt niskiej masie ciała w stosunku do wieku. Dlatego działania zmierzające do ograniczenia niedożywienia powinny stanowić priorytet polityki publicznej.

WPROWADZENIE
Wcześniejsze badania wykazały, że zwiększone ryzyko zgonu dziecka związane z niedożywieniem, definiowanym jako niedowaga lub zbyt niska masa ciała w stosunku do wieku, nie ogranicza się wyłącznie do dzieci cierpiących na najcięższe postacie niedożywienia (1, 2). Przeciwnie, zwiększone ryzyko występuje przy każdym stopniu niedożywienia. Chociaż ryzyko zgonu jest najwyższe wśród dzieci ciężko niedożywionych, uwzględnienie podwyższonego ryzyka związanego z umiarkowanym niedożywieniem oraz jego dużego rozpowszechnienia na świecie prowadzi do wniosku, że większość zgonów małych dzieci przypisywanych niedożywieniu wiąże się z jego umiarkowaną, a nie ciężką postacią. Pelletier i współpracownicy (3) oszacowali, że 55% zgonów dzieci na świecie można przypisać niedożywieniu.
Pomimo trudności w ustalaniu przyczyn zgonów, szczególnie w krajach rozwijających się, gdzie często konieczne jest korzystanie z metod wywiadu pośmiertnego (verbal autopsy), warto zbadać, czy zależność między niedowagą a ryzykiem śmierci różni się w zależności od przyczyny zgonu. Czy na przykład ryzyko śmierci z powodu malarii związane z niedożywieniem jest podobne do ryzyka śmierci z powodu biegunki, czy też się od niego różni? Celem niniejszej pracy jest przedstawienie analizy dostępnych danych dotyczących zależności między masą ciała w stosunku do wieku a umieralnością z powodu biegunki, zapalenia płuc, odry i malarii, to jest głównych przyczyn zgonów dzieci w krajach rozwijających się. Analiza miała dwa cele: 1) określenie ryzyka względnego (RR) zgonu związanego z niedowagą, osobno dla każdej przyczyny śmierci, oraz 2) połączenie tych oszacowań z danymi dotyczącymi częstości występowania niedożywienia w celu obliczenia odsetka zgonów dzieci, które można mu przypisać.
BADANI I METODY
Do obliczenia obciążenia chorobami przypisywanego niedożywieniu niezbędne są dwa podstawowe rodzaje danych: 1) oszacowanie częstości występowania zbyt niskiej masy ciała w stosunku do wieku wśród małych dzieci oraz 2) oszacowanie ryzyka względnego (RR) zgonu związanego z masą ciała dziecka w stosunku do jego wieku. Częstość występowania niedożywienia, definiowanego na podstawie wskaźnika z masy ciała w stosunku do wieku, oszacowano dla każdego z 14 regionów umieralności wyodrębnionych przez Światową Organizację Zdrowia (WHO). W tym celu przeprowadzono ujednoliconą analizę 310 ogólnokrajowych badań stanu odżywienia zgromadzonych w Światowej Bazie Danych WHO dotyczącej Wzrostu i Niedożywienia Dzieci (4). Dla każdego regionu obliczono średnią wartość wskaźnika z masy ciała w stosunku do wieku, a następnie oszacowano odsetek dzieci, których wartości mieściły się w przedziałach od −1,01 do −2,00 odchylenia standardowego (SD), od −2,01 do −3,00 SD oraz poniżej −3,00 SD. W zdrowej populacji należałoby oczekiwać, że do tych kategorii zostanie zaklasyfikowanych odpowiednio jedynie 13,6%, 2,1% i 0,1% dzieci. Masę ciała w stosunku do wieku wybrano jako podstawowy wskaźnik, ponieważ jest to najpowszechniej stosowana miara stanu odżywienia dzieci w krajach rozwijających się, wykorzystywana również w badaniach dostępnych do analizy.

Aby uzyskać drugi niezbędny rodzaj danych, zastosowaliśmy kilka metod. Początkowo przeprowadziliśmy przegląd opublikowanej literatury w celu zebrania danych pozwalających oszacować zależność między stanem antropometrycznym a umieralnością z poszczególnych przyczyn (5). Ponieważ dostępne dane okazały się niewystarczające do osiągnięcia zamierzonego celu, skontaktowaliśmy się z badaczami dysponującymi odpowiednimi danymi, zarówno opublikowanymi, jak i nieopublikowanymi i poprosiliśmy ich o udostępnienie konkretnych wyników badań na potrzeby naszej analizy. Na podstawie opublikowanych doniesień z badań dotyczących przyczyn zgonów dzieci w krajach rozwijających się sporządziliśmy listę naukowców, których zamierzaliśmy zaprosić do współpracy. Następnie uzupełniliśmy ją o badaczy prowadzących inne, nieopublikowane jeszcze badania, które mogły dostarczyć odpowiednich danych. Kontaktowaliśmy się również z poszczególnymi naukowcami, pytając, czy wiedzą o innych badaniach, których wyniki mogłyby zostać wykorzystane w naszej analizie.
Każdego badacza poproszono o dostarczenie następujących informacji: 1) opisu przeprowadzonego badania; 2) liczby dzieci lub osobolat obserwacji dzieci, których wskaźnik z masy ciała w stosunku do wieku na początku okresu obserwacji mieścił się w następujących kategoriach: poniżej −3,00 SD, od −2,01 do −3,00 SD, od −1,01 do −2,00 SD, od 0,0 do −1,0 SD oraz powyżej 0,0 SD; 3) liczby zgonów w każdej z tych kategorii, przypisywanych biegunce, zapaleniu płuc, odrze, malarii, innym przyczynom oraz wszystkim przyczynom łącznie, które nastąpiły w okresie obserwacji. Podczas analizy połączyliśmy dwie ostatnie kategorie stanu antropometrycznego, tak aby grupa odniesienia obejmowała dzieci, których wskaźnik z masy ciała w stosunku do wieku był wyższy niż −1,0 SD. Zdecydowaliśmy się na takie połączenie, ponieważ w niektórych badaniach liczba zgonów z poszczególnych przyczyn wśród dzieci ze wskaźnikiem powyżej −1 SD była zbyt mała, aby umożliwić odpowiednią analizę. Ponadto dane nie wskazywały na istotne różnice we współczynnikach umieralności z poszczególnych przyczyn między dziećmi, których wskaźnik z mieścił się w przedziale od −1 do 0 SD, a dziećmi ze wskaźnikiem powyżej 0 SD.
Łącznie zidentyfikowano 12 badań, z których dane pochodzące z 10 uwzględniono w niniejszej analizie (6–16). Wykluczyliśmy dwa zbiory danych: jeden z Peru, ponieważ liczba zgonów odnotowanych w tym badaniu była niewystarczająca do przeprowadzenia analizy, oraz drugi z Brazylii, pochodzący z badania kliniczno-kontrolnego, ponieważ nie odpowiadał przyjętej metodzie analitycznej zastosowanej wobec pozostałych badań, które miały charakter prospektywnych badań kohortowych.
Dziesięć uwzględnionych badań przeprowadzono w Afryce Subsaharyjskiej i Azji (tabela 1). Każde z nich dostarczyło danych dotyczących zgonów z powodu biegunki i zapalenia płuc. Jednak narażenie na choroby zakaźne, takie jak malaria i odra, zależy od warunków epidemiologicznych panujących na obszarze objętym badaniem oraz od korzystania z opieki zdrowotnej, w tym od poziomu wyszczepienia przeciwko odrze. Dlatego dane dotyczące zgonów z powodu odry pochodziły z 6 badań przeprowadzonych w Gwinei Bissau, Senegalu, Ghanie, Nepalu, Indonezji i na Filipinach, natomiast dane dotyczące zgonów związanych z malarią pochodziły z 3 badań przeprowadzonych w Gwinei Bissau, Senegalu i Ghanie. W badaniu z Gwinei Bissau zgony spowodowane malarią rejestrowano jako zgony z powodu gorączki, co oznacza, że uwzględniono w nich również zgony wywołane innymi chorobami przebiegającymi z gorączką, nie tylko malarią.
TABELA 1
Prospektywne badania kohortowe zawierające informacje o wskaźniku z masy ciała w stosunku do wieku oraz przeżyciu lub zgonie w zależności od przyczyny
Liczba dzieci według wskaźnika z masy ciała w stosunku do wieku na początku okresu obserwacji.
| Kraj | Źródło | Wiek (mies.) | Okres obserwacji (mies.) | <−3 | −3 do <−2 | −2 do <−1 | >−1 |
| Sudan | Fawzi i wsp. (6) | 6–72 | 6 | 365 | 985 | 1123 | 592 |
| Senegal | Garenne i wsp. (7) | 0–59 | 6 | 1663 | 2186 | 2035 | 1249 |
| Gwinea Bissau | Andersen (8) | 0–59 | 6–12 | 1155 | 4366 | 7341 | 2731 |
| Ghana | WHO/CHD (9) | 0–12 | 12 | 46 | 183 | 506 | 1410 |
| Nepal | West i wsp. (10, 11) | 0–72 | 12 | 1030 | 2082 | 2002 | 892 |
| Bangladesz | Arifeen i wsp. (12) | 0–11 | 3 | 79 | 250 | 475 | 478 |
| Pakistan | Khan i wsp. (13), Jalil i wsp. (14) | 0–60 | 120 | 253 | 687 | 1241 | 1341 |
| Indie | WHO/CHD (9) | 0–12 | 12 | 172 | 639 | 1259 | 1295 |
| Indonezja | Sutrisna i wsp. (15) | 0–60 | 18 | 207 | 240 | 797 | 4856 |
| Filipiny | Ricci i Becker (16) | 0–59 | 3 | 800 | 3144 | 4834 | 5115 |
Aby oszacować zależność między niedowagą a ryzykiem zgonu, zastosowaliśmy procedury analityczne wykorzystane przez Pelletiera (17). Poniżej przedstawiono krótki opis kolejnych etapów. Po pierwsze, dla każdego badania obliczyliśmy, a następnie przedstawiliśmy graficznie współczynniki umieralności według stanu antropometrycznego i przyczyny zgonu, zarówno w postaci wartości bezwzględnych (na 1000 dzieci), jak i w postaci logarytmu ryzyka zgonu. Po drugie, porównaliśmy wyniki oraz statystyki dobroci dopasowania analiz regresji logarytmu naturalnego współczynnika umieralności względem kategorii wskaźnika z masy ciała w stosunku do wieku z wartościami współczynników umieralności w poszczególnych kategoriach tego wskaźnika. Potwierdziliśmy, że modele wykorzystujące logarytm współczynnika umieralności zapewniały lepsze dopasowanie do danych. W analizach tych zastosowaliśmy regresję ważoną oraz schemat ważenia zaproponowany przez Pelletiera (17): [(1/liczba zgonów) + (1/liczba dzieci)]. Po trzecie, współczynniki uzyskane z ważonych modeli efektów losowych dla logarytmu współczynnika umieralności wykorzystaliśmy do wyznaczenia globalnych oszacowań ryzyka względnego (RR) zgonu oraz jego 95-procentowych przedziałów ufności (CI) dla każdej kategorii masy ciała w stosunku do wieku. Do obliczeń przyjęto wartości środkowe poszczególnych kategorii antropometrycznych, a kategorii odniesienia, obejmującej dzieci ze wskaźnikiem z masy ciała w stosunku do wieku powyżej −1,0 SD, przypisano wartość −0,5 SD. Po czwarte, dla każdego z 14 regionów WHO obliczyliśmy frakcję zgonów przypisywaną niedożywieniu w populacji (PAF), osobno dla poszczególnych przyczyn śmierci. Za niedożywienie przyjęto wskaźnik masy ciała w stosunku do wieku poniżej −1 SD. W obliczeniach zastosowaliśmy standardowy wzór (18), w którym za rozkład narażenia odpowiadający minimalnemu ryzyku, czyli hipotetyczny rozkład odniesienia, przyjęto rozkład masy ciała w stosunku do wieku obserwowany w krajach Ameryki Północnej i Europy Zachodniej o wysokich dochodach. Aby uzyskać globalne oszacowanie frakcji PAF, zastosowaliśmy metodę opisaną przez Vander Hoorna i współpracowników (19). Wykorzystaliśmy dane dotyczące liczby zgonów z poszczególnych przyczyn oraz umieralności ogólnej w każdym regionie (20), obliczyliśmy liczbę zgonów przypisywanych niedożywieniu, zsumowaliśmy wyniki ze wszystkich regionów, a następnie podzieliliśmy otrzymaną wartość przez globalną liczbę zgonów z danej przyczyny. W przypadku umieralności ogólnej wykorzystaliśmy oszacowane przez nas ryzyko zgonu ze wszystkich przyczyn związane z niedowagą oraz regionalne dane dotyczące całkowitej liczby zgonów dzieci w wieku od urodzenia do ukończenia 4. roku życia. Wszystkie analizy przeprowadzono za pomocą programu SAS (wersja 8; SAS Institute Inc., Cary, Karolina Północna, USA).
WYNIKI
Dla każdego badania obliczono bezwzględne współczynniki umieralności według kategorii masy ciała w stosunku do wieku oraz przyczyny zgonu, a następnie porównano je graficznie z zależnościami między kategorią masy ciała w stosunku do wieku a logarytmem współczynnika umieralności. Jak pokazano na przykładzie umieralności z powodu zapalenia płuc na rycinie 1, wyraźne różnice między badanymi populacjami w zależności między kategorią masy ciała w stosunku do wieku a bezwzględnym ryzykiem zgonu (rycina 1A) w dużej mierze zanikają, gdy zależności te przedstawia się ponownie, ujmując ryzyko zgonu w kategoriach proporcjonalnych (rycina 1B).

Niedowaga a umieralność z powodu zapalenia płuc. A: liczba zgonów na 1000 dzieci; B: logarytm liczby zgonów na 1000 dzieci.
Zależności między kategorią masy ciała w stosunku do wieku a logarytmem współczynnika umieralności dla każdej przyczyny zgonu oszacowano za pomocą ważonej regresji z efektami losowymi. Na podstawie tych modeli obliczono ryzyko względne (RR) zgonu z poszczególnych przyczyn wraz z 95-procentowymi przedziałami ufności (CI), przyjmując za kategorię odniesienia dzieci, których wskaźnik z masy ciała w stosunku do wieku był wyższy niż −1,0 SD (tabela 2). Stwierdzono istotnie zwiększone ryzyko zgonu związane ze zbyt niską masą ciała w stosunku do wieku, zarówno w przypadku umieralności ogólnej, jak i każdej z analizowanych przyczyn śmierci. W tabeli 3 przedstawiono oszacowane średnie wartości wskaźnika z masy ciała w stosunku do wieku oraz odsetki dzieci należących do poszczególnych kategorii tego wskaźnika w każdym z 14 regionów WHO. W regionach Ameryki A i Europy B średnia wartość wskaźnika z wynosi 0, a odsetki dzieci w poszczególnych kategoriach odpowiadają wartościom oczekiwanym w zdrowej populacji. Natomiast w Afryce Subsaharyjskiej (Afr D i Afr E) oraz Azji Południowo-Wschodniej (Sear B i Sear D) średnie wartości wskaźnika z mieszczą się w przedziale od −1,35 do −1,90, a odsetki dzieci z umiarkowanym niedożywieniem (wskaźnik z od −2,01 do −3,00 SD) lub ciężkim niedożywieniem (wskaźnik z poniżej −3,00 SD) są bardzo wysokie.
TABELA 2
Ryzyko względne (RR) zgonu ze wszystkich przyczyn łącznie oraz z poszczególnych przyczyn, związane ze zbyt niską masą ciała w stosunku do wieku, wraz z 95-procentowymi przedziałami ufności (CI), oszacowane na podstawie ważonej analizy regresji z efektami losowymi.
| Przyczyna zgonu | <−3 SD¹ | Od −3 do −2 SD | Od −2 do −1 SD | >−1 SD |
| Biegunka | 12,50 (7,19–21,73) | 5,39 (3,73–7,79) | 2,32 (1,93–2,79) | 1,0 |
| Zapalenie płuc | 8,09 (4,36–15,01) | 4,03 (2,67–6,08) | 2,01 (1,63–2,47) | 1,0 |
| Malaria | 9,49 (3,25–27,66) | 4,48 (2,20–9,15) | 2,12 (1,48–3,02) | 1,0 |
| Odra | 5,22 (2,29–11,88) | 3,01 (1,74–5,21) | 1,73 (1,32–2,28) | 1,0 |
| Wszystkie przyczyny łącznie | 8,72 (5,55–13,72) | 4,24 (3,13–5,53) | 2,06 (1,77–2,39) | 1,0 |
¹ Wartości obliczono dla wskaźników z masy ciała w stosunku do wieku wynoszących −3,5, −2,5 i −1,5 SD, w porównaniu z kategorią odniesienia, na podstawie ważonych modeli efektów losowych. Istotność trendu potwierdza statystycznie istotny (P < 0,05) współczynnik regresji dla masy ciała w stosunku do wieku w każdym modelu.
Uwaga redakcyjna: W dostarczonym przypisie oryginału podano wartość odniesienia 0,5 SD, podczas gdy opis metod wskazuje −0,5 SD. Jest to rozbieżność w publikacji, której nie należy rozstrzygać bez weryfikacji.
TABELA 3
Średnia wartość wskaźnika z oraz odsetek dzieci w poszczególnych kategoriach masy ciała w stosunku do wieku w każdym regionie Światowej Organizacji Zdrowia (WHO)¹.
Częstość występowania poszczególnych kategorii masy ciała w stosunku do wieku (%).
| Region WHO² | Średni wskaźnik z | <−3 SD | Od −3 do <−2 SD | Od −2 do <−1 SD | >−1 SD |
| Afryka D | −1,54 | 7,1 | 25,1 | 38,3 | 29,5 |
| Afryka E | −1,50 | 6,8 | 24,2 | 38,3 | 30,7 |
| Ameryki A | 0 | 0,1 | 2,1 | 13,6 | 84,2 |
| Ameryki B | −0,35 | 0,5 | 4,5 | 20,8 | 74,2 |
| Ameryki D | −0,84 | 1,6 | 10,8 | 31,3 | 56,3 |
| Wschodni region Morza Śródziemnego B | −0,60 | 0,8 | 7,3 | 26,3 | 65,6 |
| Wschodni region Morza Śródziemnego D | −1,33 | 4,7 | 20,4 | 37,8 | 37,1 |
| Europa A | 0 | 0,1 | 2,1 | 13,6 | 84,2 |
| Europa B | −0,57 | 0,7 | 6,9 | 25,7 | 66,7 |
| Europa C | −0,05 | 0,2 | 2,4 | 14,5 | 82,9 |
| Azja Południowo-Wschodnia B | −1,35 | 5,0 | 20,8 | 37,9 | 36,3 |
| Azja Południowo-Wschodnia D | −1,90 | 13,4 | 32,5 | 35,8 | 18,3 |
| Region Zachodniego Pacyfiku A | −0,22 | 0,3 | 3,5 | 18,0 | 78,2 |
| Region Zachodniego Pacyfiku B | −1,00 | 2,3 | 13,6 | 34,1 | 50,0 |
¹ Oczekiwane odsetki dzieci w poszczególnych kategoriach masy ciała w stosunku do wieku w zdrowej populacji odpowiadają wartościom przedstawionym w tabeli dla regionów Ameryki A i Europy A.
² Regiony wyodrębnione na potrzeby projektu Globalnego Obciążenia Chorobami (Global Burden of Disease). Oznaczenia literowe określają poziom umieralności dzieci i dorosłych:
- A – bardzo niska umieralność dzieci i bardzo niska umieralność dorosłych.
- B – niska umieralność dzieci i niska umieralność dorosłych.
- C – niska umieralność dzieci i wysoka umieralność dorosłych.
- D – wysoka umieralność dzieci i wysoka umieralność dorosłych.
- E – wysoka umieralność dzieci i bardzo wysoka umieralność dorosłych.
Te dwa rodzaje danych połączono w celu oszacowania frakcji zgonów przypisywanej niedożywieniu w populacji (PAF), zarówno na świecie, jak i w poszczególnych regionach WHO (tabela 4). Jak pokazano, w regionach Ameryki A i Europy A wartość PAF wynosi 0%, natomiast w najbiedniejszych regionach świata ponad 50% wszystkich zgonów dzieci można przypisać niedożywieniu. Ogółem oszacowano, że 52,5% zgonów małych dzieci na świecie można przypisać niedożywieniu, przy czym odsetek ten różni się w zależności od przyczyny śmierci, od 44,8% w przypadku odry do 60,7% w przypadku biegunki.
TABELA 4
Frakcja zgonów przypisywana niedożywieniu w populacji (PAF), według przyczyny zgonu i regionu Światowej Organizacji Zdrowia (WHO).
Odsetek zgonów przypisywanych niedożywieniu (PAF, %).
| Region WHO¹ | Wszystkie przyczyny | Biegunka | Zapalenie płuc | Odra | Malaria |
| Afryka D | 56,1 | 64,7 | 54,6 | 45,2 | 57,7 |
| Afryka E | 55,1 | 61,7 | 53,6 | 44,2 | 56,7 |
| Ameryki A | 0,00 | 0,00 | 0,00 | 0,00 | 0,00 |
| Ameryki B | 13,2 | 16,1 | 12,6 | 9,3 | 13,8 |
| Ameryki D | 32,4 | 38,1 | 31,2 | 24,3 | 33,7 |
| Wschodni region Morza Śródziemnego B | 22,6 | 27,1 | 21,7 | 16,5 | 23,7 |
| Wschodni region Morza Śródziemnego D | 49,7 | 56,3 | 48,2 | 39,2 | 51,3 |
| Europa A | 0,00 | 0,00 | 0,00 | 0,00 | 0,00 |
| Europa B | 21,3 | 25,5 | 20,4 | 15,5 | 22,3 |
| Europa C | 2,2 | 2,8 | 2,1 | 1,5 | 2,3 |
| Azja Południowo-Wschodnia B | 50,4 | 57,1 | 49,0 | 39,9 | 52,0 |
| Azja Południowo-Wschodnia D | 64,8 | 71,1 | 63,4 | 53,8 | 66,4 |
| Region Zachodniego Pacyfiku A | 8,1 | 10,0 | 7,7 | 5,7 | 8,5 |
| Region Zachodniego Pacyfiku B | 38,4 | 44,5 | 37,1 | 29,3 | 39,8 |
| Świat | 52,5 | 60,7 | 52,3 | 44,8 | 57,3 |
¹ Regiony wyodrębnione na potrzeby projektu Globalnego Obciążenia Chorobami (Global Burden of Disease). Oznaczenia literowe określają poziom umieralności dzieci i dorosłych:
- A – bardzo niska umieralność dzieci i bardzo niska umieralność dorosłych.
- B – niska umieralność dzieci i niska umieralność dorosłych.
- C – niska umieralność dzieci i wysoka umieralność dorosłych.
- D – wysoka umieralność dzieci i wysoka umieralność dorosłych.
- E – wysoka umieralność dzieci i bardzo wysoka umieralność dorosłych.
DYSKUSJA
Przeprowadzone analizy wskazują, że niedożywienie małych dzieci w znacznym stopniu przyczynia się do globalnego obciążenia chorobami. W rzeczywistości niedowaga w dzieciństwie jest główną przyczyną globalnego obciążenia chorobami (21, 22). Niedożywieniu można przypisać 53% wszystkich zgonów dzieci, co jest zgodne z wcześniejszym oszacowaniem, według którego odpowiadało ono za 55% zgonów małych dzieci (1, 3). Wśród głównych przyczyn śmierci małych dzieci niedożywieniu można przypisać 60,7% zgonów z powodu biegunki, 52,3% zgonów z powodu zapalenia płuc, 44,8% zgonów z powodu odry oraz 57,3% zgonów z powodu malarii. Tak wysokie odsetki wynikają z faktu, że niedożywienie stanowi podstawową przyczynę większości zgonów związanych z ciężkimi zakażeniami, a jednocześnie nadal jest bardzo rozpowszechnione w wielu regionach świata. Dane te wskazują, że zapobieganie niedożywieniu dzieci powinno należeć do najważniejszych priorytetów działań zmierzających do ograniczenia umieralności dzieci.
Należy podkreślić, że obliczenia przeprowadzone przez Pelletiera i współpracowników (3) dotyczyły zgonów dzieci w wieku od 1 do 4 lat. Ograniczenie to wynikało z niewielkiej dostępności zbiorów danych obejmujących dzieci poniżej pierwszego roku życia. Jak pokazano w tabeli 1, wiele badań uwzględnionych w naszej analizie miało charakter prospektywnych badań kohortowych, w których monitorowano przeżywalność dzieci od urodzenia do ukończenia 4. roku życia. Przyjmując pewne uproszczenie, można zastosować nasze wyniki do wszystkich zgonów w okresie niemowlęcym i tak właśnie postąpiliśmy. Trzeba jednak pamiętać, że znaczna część zgonów w okresie noworodkowym jest bardziej związana ze zdarzeniami zachodzącymi podczas ciąży, porodu i przystosowywania się do życia poza organizmem matki niż z zakaźnymi przyczynami śmierci analizowanymi w niniejszym badaniu.
W badaniach uwzględnionych w naszej analizie stosowano określone procedury oceny zarówno stanu antropometrycznego, jak i przyczyn zgonów. Przy minimalnym przeszkoleniu pomiary masy ciała charakteryzują się wysoką dokładnością i precyzją, dlatego jest mało prawdopodobne, aby błędy w ocenie narażenia wpłynęły na nasze wyniki. Należy jednak zaznaczyć, że oszacowania rozkładu masy ciała w stosunku do wieku dla poszczególnych regionów WHO zostały wyznaczone na podstawie najlepszych dostępnych wówczas danych. W związku z tym, wraz z pojawianiem się nowych badań, mogą ujawnić się rozbieżności między tymi oszacowaniami a rzeczywistym rozpowszechnieniem niedowagi. W większości przypadków przyczynę zgonu ustalano na podstawie wywiadu pośmiertnego (verbal autopsy), przeprowadzanego według standardowych procedur (23). Istnieje kilka powodów, dla których wyniki dotyczące zgonów z powodu odry i malarii należy interpretować ostrożnie. Po pierwsze, analizy te opierały się na mniejszej liczbie badań, a konkretnie 6 w przypadku odry i 3 w przypadku malarii. Po drugie, wcześniejsze badania nad wpływem zbyt niskiej masy ciała w stosunku do wieku na umieralność z powodu odry przyniosły niejednoznaczne wyniki (24–26). Po trzecie, przypisywanie zgonów malarii jest problematyczne. W badaniu przeprowadzonym w Gwinei Bissau nie odróżniano zgonów spowodowanych malarią od zgonów wywołanych innymi chorobami przebiegającymi z gorączką, chyba że występowały objawy wskazujące na inne przyczyny, takie jak biegunka lub zapalenie płuc. Wyniki uzyskane w Gwinei Bissau są zgodne z wynikami z Senegalu. Chociaż dane z Ghany sugerują odmienny charakter zależności między niedowagą a ryzykiem zgonu, liczba zgonów z powodu malarii w tym badaniu była bardzo mała (n = 8). Aby doprecyzować przedstawione oszacowania, konieczne byłoby uwzględnienie kolejnych badań.
Należy pamiętać, że zbyt niska masa ciała w stosunku do wieku często współwystępuje z niedoborami mikroelementów i witamin (27). Na przykład niedobór cynku przyczynia się do zaburzeń wzrostu u małych dzieci (28). Związek między niedowagą a tymi niedoborami może oznaczać, że część ryzyka przypisywanego niedowadze należałoby w rzeczywistości przypisać niedoborom konkretnych mikroelementów i witamin. Jednak niedobory te występują również u dzieci, które nie mają niedowagi. Co więcej, suplementacja cynku w populacjach, w których niedobór tego pierwiastka występuje stosunkowo często, przynosiła podobne efekty w ograniczaniu zachorowalności na choroby zakaźne zarówno u dzieci zaklasyfikowanych jako niedożywione, jak i u tych, które nie były niedożywione (29). Z kolei suplementacja witaminy A zmniejsza umieralność w populacjach dotkniętych jej niedoborem, niezależnie od stanu antropometrycznego dzieci (11, 30). Chociaż dowody te nie są rozstrzygające, sugerują, że zaobserwowane w niniejszym badaniu zależności można tylko częściowo przypisać skutkom współwystępujących niedoborów mikroelementów i witamin.
Niedożywienie przyczynia się również do zwiększenia zachorowalności wśród dzieci, jednak jego wpływ różni się w zależności od choroby. Chociaż dostępne dowody wskazują, że zbyt niska masa ciała w stosunku do wieku zwiększa ryzyko zachorowania na zapalenie płuc, biegunkę lub wystąpienia klinicznego napadu malarii, może nie wpływać na ryzyko zachorowania na odrę, która jest powszechna nawet wśród dobrze odżywionych, niezaszczepionych dzieci (22). Fakt, że niedożywienie zwiększa ryzyko śmierci z powodu choroby zakaźnej w większym stopniu niż ryzyko samego zachorowania, jest zrozumiały ze względu na wzajemnie wzmacniające się oddziaływanie choroby i niedożywienia (31, 32). Zależność tę najwyraźniej wykazano w przypadku chorób przebiegających z biegunką (33), a nasze analizy sugerują, że dotyczy ona również zapalenia płuc, malarii i odry.
Powszechnie wiadomo, że małe dzieci cierpiące na umiarkowane lub ciężkie niedożywienie są narażone na zwiększone ryzyko śmierci. Należy jednak zwrócić uwagę, że w naszych analizach dzieci, których wskaźnik z masy ciała w stosunku do wieku mieścił się w przedziale od −1,01 do −2,00 SD, były około dwukrotnie bardziej narażone na zgon niż dzieci ze wskaźnikiem powyżej −1 SD, stanowiące grupę odniesienia. Określiliśmy tę grupę jako dzieci prawdopodobnie cierpiące na łagodne niedożywienie. Niektórzy badacze sprzeciwiają się jednak stosowaniu tego określenia, ponieważ w zdrowej populacji referencyjnej należałoby oczekiwać, że znaczny odsetek dzieci (13,6%) znajdzie się w tej kategorii, co trzeba uwzględnić podczas analizy (34). Należy podkreślić, że w naszych obliczeniach jako hipotetyczny rozkład odniesienia przyjęliśmy oczekiwaną częstość występowania poszczególnych kategorii w populacji referencyjnej. W praktyce oznacza to wyłączenie oczekiwanego udziału tej grupy z oszacowań obciążenia chorobami, co pozwala uniknąć wspomnianego problemu. Nie postulujemy zmiany definicji niedożywienia w taki sposób, aby obejmowała wszystkie dzieci ze wskaźnikiem poniżej −1,00 SD — zagadnienie to wykracza poza zakres niniejszej pracy. Nasze wyniki podkreślają jednak, że w populacjach o wysokiej częstości występowania niedożywienia 30–40% dzieci ma wskaźnik z mieszczący się w przedziale od −1,00 do −2,00 SD i jest narażonych na niewielki, lecz statystycznie istotny wzrost ryzyka zgonu.
Wyniki te podkreślają konieczność uznania poprawy stanu odżywienia dzieci za jeden z priorytetów. Inwestycje w programy żywieniowe dla dzieci nie tylko ograniczałyby zaburzenia wzrastania, lecz także wspierały i uzupełniały programy zapobiegania poszczególnym chorobom oraz ich zwalczania w krajach rozwijających się. W zaokrągleniu oznacza to, że wyeliminowanie niedożywienia wśród dzieci mogłoby zapobiec 1 000 000 zgonów z powodu zapalenia płuc, 800 000 zgonów z powodu biegunki, 500 000 zgonów z powodu malarii oraz 250 000 zgonów z powodu odry. Chociaż wcześniej dostrzeżono już potencjał programów żywieniowych w ograniczaniu zachorowalności i umieralności z powodu biegunki (35), szczególnie godny uwagi jest wynik wskazujący, że dzięki interwencjom żywieniowym można byłoby zapobiec znacznej części zgonów dzieci z powodu malarii. Przy obecnym zakresie realizowanych programów częstość występowania niedożywienia wśród dzieci zmniejsza się w większości krajów w tempie nieprzekraczającym 1% rocznie (36). Zarówno my, jak i inni badacze uważamy, że tak powolny postęp jest nie do przyjęcia (37, 38). Pilnie potrzebne są skuteczniejsze strategie ograniczania niedożywienia dzieci, wykorzystujące doświadczenia zdobyte podczas realizacji udanych programów żywieniowych (39).
Dziękujemy badaczom, którzy udostępnili nam oryginalne dane dotyczące stanu antropometrycznego oraz umieralności z poszczególnych przyczyn.
LC, MdO, MB i RB uczestniczyli w opracowaniu koncepcji badania, analizie danych oraz przygotowaniu manuskryptu. Żaden z autorów nie ma interesów finansowych ani osobistych związanych z jakąkolwiek firmą lub organizacją sponsorującą badanie.
Zobacz na: Niezbędne Składniki Odżywcze – czego organizm potrzebuje, a co potrafi wytworzyć?
USA: Stuletnie podsumowanie statystyk demograficznych
Bakteryjne zapalenie płuc było przyczyną większości zgonów w czasie pandemii grypy 1918 roku – NIH
Witamina A w leczeniu odry
Ryzyko zgonu z powodu COVID-19 koreluje odwrotnie z poziomem witaminy D3 w organizmie, a wskaźnik śmiertelności bliski zeru mógłby być teoretycznie osiągnięty przy stężeniu kalcydiolu [25(OH)D3] na poziomie 50 ng/mL: Wyniki przeglądu systematycznego i metaanalizy
Every Second Child (Co Drugie Dziecko) – dra Archie Kalokerinos